Bezkontaktowa fotowoltaika – jak wygląda zdalny proces i co po nim zostało

Skąd wzięło się hasło „bezkontaktowa fotowoltaika”

W marcu 2020 r., po ogłoszeniu w Polsce stanu epidemii, tradycyjny model sprzedaży instalacji fotowoltaicznych przestał działać niemal z dnia na dzień. Opierał się on na wizycie doradcy w domu, oględzinach dachu i rozmowie przy kuchennym stole, a tego właśnie większość ludzi chciała wówczas uniknąć. Jednocześnie popyt nie zniknął: trwał nabór w programie Mój Prąd z dotacją do 5000 zł, obowiązywał korzystny system opustów, a prognozy podwyżek cen energii skłaniały do działania.

Firmy instalacyjne odpowiedziały procedurą, którą szybko ochrzczono mianem bezkontaktowej albo zdalnej fotowoltaiki. Wszystko, co dało się zrobić na odległość – analizę zużycia, pomiar dachu, przygotowanie oferty, podpisanie umowy, formalności z operatorem sieci – przeniesiono do telefonu, poczty elektronicznej i wideorozmów. Fizyczna obecność ograniczała się do dnia montażu, a i wtedy ekipa pracowała głównie na zewnątrz budynku. O takim trybie pisał również poradnik publikowany w tamtych latach na tej domenie.

Sama nazwa była hasłem chwili i dziś pojawia się rzadko. Praktyki, które opisywała, w dużej części jednak zostały – bo okazały się po prostu wygodniejsze i tańsze dla obu stron. Warto więc wiedzieć, co zdalna ocena potrafi, a gdzie ma twarde granice.

Z czego korzysta zdalny audyt

Ortofotomapa i zdjęcia satelitarne

Podstawowym narzędziem jest aktualne zdjęcie lotnicze lub satelitarne budynku. W Polsce bezpłatny dostęp do ortofotomapy o wysokiej rozdzielczości zapewnia państwowy serwis geoportal.gov.pl, w którym można też mierzyć odległości i powierzchnie oraz obejrzeć numeryczny model terenu. Na takim obrazie projektant określa kształt i wymiary połaci, kierunek kalenicy względem stron świata, położenie kominów, okien dachowych i lukarn, a po długości cieni – w przybliżeniu także wysokość przeszkód.

Ograniczeniem jest data wykonania zdjęcia. Ortofotomapa bywa sprzed dwóch czy trzech lat, więc nie pokaże nowej lukarny, świeżo wymienionego pokrycia ani drzewa, które w tym czasie urosło o kilka metrów. Dla budynków w budowie zdjęć nie ma wcale i trzeba oprzeć się na projekcie architektonicznym.

Zdjęcia od właściciela i nalot dronem

Tego, czego nie widać z góry, dostarcza właściciel: fotografie dachu z poziomu gruntu, wnętrza poddasza, rozdzielnicy i licznika. Coraz częściej zdalny audyt uzupełnia krótki nalot dronem. Zdjęcia z kilkudziesięciu metrów pozwalają zbudować trójwymiarowy model dachu z dokładnością do kilku centymetrów, ocenić stan pokrycia i precyzyjnie zasymulować zacienienie o każdej porze roku. Operator drona musi wprawdzie przyjechać na miejsce, ale nie wchodzi do domu ani na dach.

Faktury za energię

Druga połowa audytu nie dotyczy dachu, tylko zużycia. Z faktur odczytuje się roczną liczbę kilowatogodzin, taryfę, moc umowną i rodzaj przyłącza. To one decydują o mocy instalacji, a różnicę między mocą a energią tłumaczymy w tekście kWp a kWh. Jeżeli w domu działa już licznik zdalnego odczytu, operator udostępnia w swoim portalu dane godzinowe – najlepszy możliwy materiał do oceny, ile własnej produkcji da się zużyć na bieżąco.

Montaż i uruchomienie przy ograniczonym kontakcie

Montażu nie da się wykonać zdalnie, ale można go zorganizować tak, by domownicy prawie nie stykali się z ekipą. Większość prac odbywa się na dachu i elewacji: mocowanie uchwytów do krokwi, układanie szyn, przykręcanie modułów, prowadzenie przewodów. Wewnątrz budynku monterzy potrzebują dostępu do miejsca, w którym zawiśnie falownik, do rozdzielnicy i – czasem – do poddasza. W 2020 r. ustalano to z wyprzedzeniem, wydzielając trasę przejścia i godziny pracy w poszczególnych pomieszczeniach.

Z tamtego okresu została użyteczna praktyka dokumentowania robót zdjęciami. Fotografie uchwytów przed przykryciem modułami, przejść przewodów przez dach, połączeń w rozdzielnicy i tabliczek znamionowych urządzeń stanowią dowód jakości wykonania i przydają się przy ewentualnej reklamacji. Przebieg prac na dachu opisujemy szczegółowo w poradniku montaż paneli fotowoltaicznych.

Po zakończeniu montażu wykonawca składa do operatora sieci zgłoszenie mikroinstalacji. Operator ma do 30 dni na wymianę licznika na dwukierunkowy; odbywa się to zwykle bez udziału właściciela, jeśli licznik jest dostępny z zewnątrz. Dla instalacji o mocy powyżej 6,5 kW potrzebne jest ponadto uzgodnienie projektu z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych i zawiadomienie Państwowej Straży Pożarnej – także te czynności załatwia się na podstawie dokumentów.

Zdalny monitoring – element, który został na stałe

Każdy współczesny falownik łączy się z internetem i wysyła dane o pracy na serwer producenta. Właściciel widzi w aplikacji bieżącą moc, produkcję dzienną i miesięczną, a przy liczniku energii zamontowanym w rozdzielnicy – także zużycie domu i przepływ do sieci. Serwisant może z tego samego portalu odczytać kody błędów, sprawdzić napięcia na poszczególnych łańcuchach modułów i zaktualizować oprogramowanie bez przyjazdu.

Dla użytkownika najważniejsze są dwie rzeczy. Po pierwsze, powiadomienia: dobrze skonfigurowana aplikacja sama zgłosi, że falownik przestał pracować albo wyłącza się z powodu zbyt wysokiego napięcia w sieci. Po drugie, historia: porównanie tych samych miesięcy rok do roku pozwala zauważyć powolny spadek wydajności, którego nie widać w pojedynczym dniu. Zasadę pracy urządzenia, które to wszystko mierzy, wyjaśniamy w tekście jak działa falownik.

Czego zdalnie ocenić się nie da

Zdjęcie z orbity pokaże kształt dachu, ale nie powie nic o tym, co znajduje się pod pokryciem. Stan więźby – przekroje i rozstaw krokwi, zawilgocenie, ślady szkodników, wcześniejsze prowizoryczne naprawy – da się ocenić dopiero z bliska. Podobnie jest z samym pokryciem: krucha, kilkudziesięcioletnia dachówka cementowa lub skorodowana blacha mogą nie przetrwać montażu, a pokrycia zawierającego azbest nie wolno w ogóle nawiercać i trzeba je najpierw zutylizować.

Drugi obszar to instalacja elektryczna. Fotografia rozdzielnicy pokaże aparaty, ale nie pokaże przekroju przewodu zasilającego, stanu połączeń, skuteczności uziemienia ani tego, czy stara instalacja aluminiowa w ogóle nadaje się do współpracy z falownikiem. Zdalnie trudno też ocenić jakość napięcia w sieci: na końcu długiej linii niskiego napięcia, przy wielu instalacjach w sąsiedztwie, falownik może się w słoneczne dni wyłączać, i lepiej wiedzieć o tym przed inwestycją.

Trzecia sprawa to cień. Symulacja na modelu trójwymiarowym dobrze radzi sobie z kominem i sąsiednim budynkiem, gorzej z drzewami, których wysokość i gęstość korony zmieniają się z roku na rok, oraz z drobnymi przeszkodami jak maszt antenowy czy wywiewka kanalizacyjna. Nawet wąski cień potrafi wyraźnie obniżyć produkcję całego łańcucha modułów.

Zdalny audyt jest dobrym narzędziem do wstępnego projektu i porównania ofert. Ostateczna odpowiedzialność za to, czy dach uniesie instalację, a sieć ją przyjmie, wymaga oględzin na miejscu – choćby tuż przed montażem.

Dlatego rozsądnie skonstruowana umowa przewiduje weryfikację techniczną przed rozpoczęciem robót i jasno określa, co się dzieje, gdy jej wynik odbiega od założeń: kto ponosi koszt dodatkowych wzmocnień, czy cena może się zmienić i w jakich granicach, wreszcie – czy można wtedy odstąpić bez kosztów. Brak takiego zapisu jest najczęstszym źródłem sporów po zdalnie zawartych umowach.

Kiedy zdalny tryb wystarcza, a kiedy lepiej zacząć od wizyty

Najlepiej na odległość ocenia się budynki proste i nowe: dom z dwuspadowym dachem krytym blachodachówką lub dachówką ceramiczną, wybudowany w ostatnich kilkunastu latach, z dokumentacją projektową i trójfazowym przyłączem. Wymiary są znane, więźba ma udokumentowane przekroje, a instalacja elektryczna spełnia współczesne normy. W takim przypadku projekt zdalny rzadko różni się od tego, co ekipa zastaje na miejscu.

Od oględzin warto zacząć przy budynkach starszych, po przebudowach, z dachem wielospadowym, licznymi lukarnami albo pokryciem o niepewnym stanie. To samo dotyczy dachów płaskich, gdzie liczy się nośność stropu i sposób balastowania konstrukcji, oraz instalacji na gruncie, wymagających sprawdzenia podłoża i trasy wykopu pod kabel. W tych sytuacjach zdalna wycena może służyć najwyżej jako pierwsze przybliżenie.

Dane, które wysyłasz

Faktura za energię zawiera imię i nazwisko, adres, numer punktu poboru i numer klienta, a zdjęcia domu pokazują jego otoczenie i zabezpieczenia. Wysyłając taki komplet do kilku firm, dobrze jest zasłonić dane zbędne do wyceny – do określenia mocy wystarczą zużycie, taryfa i moc umowna – oraz zapytać, jak długo materiały będą przechowywane. To drobiazg, o którym w pośpiechu 2020 r. mało kto myślał.

Co z bezkontaktowego modelu jest dziś standardem

Sześć lat po pandemii mało kto mówi o „bezkontaktowej” fotowoltaice, ale przebieg typowej inwestycji wygląda inaczej niż w 2019 r. Wstępna wycena na podstawie adresu i faktury jest normą, podobnie jak projekt rozmieszczenia modułów na zdjęciu lotniczym. Dokumenty krążą elektronicznie, zgłoszenia do operatorów i wnioski o dotacje składa się przez internet, a monitoring w aplikacji jest oczywistym elementem każdej instalacji. Wizyta na miejscu nie zniknęła, lecz zmieniła funkcję: z rozmowy handlowej stała się oględzinami technicznymi.

Ten sam model sprawdza się w większych projektach – w firmach i gospodarstwach rolnych, gdzie analiza danych godzinowych z licznika ma jeszcze większe znaczenie niż w domu. Piszemy o tym w tekście fotowoltaika dla firmy. Niezależnie od skali zasada pozostaje ta sama: dane można zebrać zdalnie, ale decyzję warto oprzeć na tym, co ktoś kompetentny zobaczył na własne oczy.